Bùi Giáng: mẹo hay thơ phơi giữa nắng.

Để dùng cách nói thời thượng giờ, ông nhà quê Bùi Giáng là người “mở cửa”, “hội nhập” sớm hơn ai hết

Các trích dẫn chương cú hư hư thực thực. Ông thuộc vào loại anh tài không định nghĩa được, là một bí ẩn toàn diện trong cái vùn vụt, cái bất tuyệt thao thao, cái nửa không nửa có, nửa hư nửa thực”. Bùi Giáng phơi mình giữa nắng gió cuộc thế, rong chơi bất tận giữa đám đông mà vẫn là bí hiểm trước mắt nhân gian, thách thức mọi phán đoán, lý giải. Ngay trong khi nghĩ, ông đã nghịch ngợm những từ ngữ và khi viết ra thì thực thụ là ông bày trò chơi trên trang giấy.

Ông trộn nhã và tục trong nói lái, pha điên và tỉnh trong triết lý, lẫn giả và chân trong trò chơi văn bản, chen hay và dở những câu thơ. Trích tham luận   Bùi Giáng “chơi  ” của nhà văn Nhật Chiêu. Nhưng chỉ mười năm ở Sài Gòn, không qua trường lớp nào, mà ông tường tiếng Anh, có thể đọc Shakespeare trong nguyên tác, và thông tỏ tiếng Đức một cách xác thực, sâu sắc, khi đọc, dịch, trích dẫn Friedrich Hölderlin, Martin Heidegger, như sự xác nhận qua kiểm chứng trong thực tế của nhà nghiên cứu Bùi Văn Nam Sơn, thì quả là một năng lực ngôn ngữ thâm hậu.

Chúng ta nói nhiều, viết nhiều về Bùi Giáng, nhưng Có lẽ vẫn là người xa lạ đối với ông. Dẫu có như thế, chúng ta cũng đừng phật ý. Một buổi trưa nắng gắt, tôi chạy xe về hẻm 482 Lê Quang Định, thấy ông nằm như thiu ngủ trên một đống cát nhà ai đang xây, bóng cây không che hết gương mặt teo tóp đọng nắng của ông.

Ông cũng sớm nhập vào cuộc sống tỉnh thành, bắt đầu từ Hội An, Huế, rồi Sài Gòn: Anh đi về đô hội/ Ngó phố thị mơ mòng. Bao vấn đề suy tư triết học, tư tưởng văn học chông gai, rối rắm, ông miêu tả tuy rườm rà mà đọc vẫn thấy vui, nhiều khi ta chưa hiểu hết ý mà không thấy mệt óc.

HUỲNH NHƯ PHƯƠNG tài năng không định nghĩa được Bùi Giáng Thi Sĩ là hiện tượng lạ của nền thơ Việt Nam hậu bán thế kỷ 20 bởi sự tích hợp nghệ thuật kỳ bí song hành với cuộc thế kỳ dị, được công chúng yêu thơ ái mộ, truyền tụng và thêu dệt như những giai thoại, đến một ngưỡng nào đó, được xem như huyền thoại. Xuất thân Bùi Giáng là nhà giáo, ông viết những lời trân trọng về các thân phụ cũ của mình.

Người trí giả phải chịu lép vế trước người hiền giả trong ông. Có lẽ ông không phải là “phu chữ”, như cách nói của Lê Đạt, mà là “người nghịch chữ”. Thiên la địa võng của ngôn từ tuôn ra từng trận từng cơn, điệp trùng điệp điệp. Giữa lúc tôi còn lừng khừng, thì Bùi Giáng, mắt vẫn nhắm nghiền, nhưng linh giác có người bên cạnh, đưa bàn tay lên xua qua xua lại, ngầm bảo rằng: hãy đi chơi chỗ khác đi, đừng quấy quả ông, hãy để ông yên với cơn mê của ông, thế giới của ông.

Một đối cực khác được kết hợp trong tác phẩm và con người Bùi Giáng là sách vở, nhà trường nghiêm chỉnh với cuộc thế nắng gió, bụi bặm, xô bồ.

Nói cách khác, điên là lìa xa chuẩn mực của người, không còn bị gò bó, vướng bận. Trích tham luận  Bản mệnh thơ Bùi Giáng  của PGS. Với ông, cái tĩnh tại oai nghi trường tồn như núi Ngự muôn thuở bên bờ sông Hương là đẹp, đồng thời cái biến dịch muôn sắc huy hoàng cũng là đẹp, miễn nó được vĩnh cửu hóa bằng nghệ thuật.

Trong thế giới sáng tạo của Bùi Giáng, gắn liền với kết hợp Quê - Phố là phối hợp giữa thượng cổ và hiện đại, Đông phương và tây thiên. Đọc Bùi Giáng không bằng giao tế với Bùi Giáng. Nhưng dù là truyền thống hay canh tân, Bùi Giáng vẫn hướng về những giá trị vĩnh cửu. TS Hồ Thế Hà Thế giới không tiền khoáng hậu Đọc Bùi Giáng như thể là đi lạc vào một thế giới hỗn độn, chập chờn.

Việc ông giỏi chữ Hán, tiếng Pháp thì không khó hiểu. Khi viết sách giáo khoa, ông viết mạch lạc, khúc chiết. Ông là bậc kế tục thượng thừa những trò chơi chữ, giễu nhại. Các nhân danh địa danh nửa có nửa bịa. Có những trang thơ, trang văn Bùi Giáng viết như lên đồng, như viết tự động, viết trong giấc thụy du.

Sau 15 năm, chúng ta thêm một lần đón nhận Bùi Giáng, đón ông về lại với không gian văn hóa này, thậm chí có thể nói một cách nào đó là chuộc lỗi với ông, bởi có lần ta đã nhạt hoét, nếu không nói là xua đuổi ông.

Điều kỳ diệu là Bùi Giáng du lãm sơn thủy mà vẫn như trụ chân một chỗ. Giữa các ngõ hẻm quanh của xóm Gà Gia Định. Trong sân chùa Già Lam. Mà sống như Bùi Giáng thật vui mà thật khó vậy. Ta hãy đáp lại ông bằng tiếng nói của chính ông: “Vui thôi mà, thưa đứng tuổi Thi Sĩ”.

Tư tưởng ông đi theo đường dây biệt lập của nó, từ Nerval đến Shakespeare, từ Shakespeare đến Nguyễn Du, từ Nguyễn Du đến Gide, rồi lại từ Gide đến Saint-Exupéry. Ông chơi với cái cổ điển nhất cũng hết mình như thường với cái tân kỳ nhất. Nghiên cứu về thơ Bùi Giáng, ngày càng có nhiều công trình công phu và thành tựu ra mắt độc giả.

Điên là thoát khỏi thế giới thực tế để đi vào một thế giới huyễn ảo của tâm hồn. Có lúc ông tự trách mình: hiện thời tôi đã quên xưa/ Sài Gòn cám dỗ tôi chưa chịu về.

Tôi dừng xe lại, chưa biết làm gì: nhặt giúp ông những tờ bản thảo sắp bay đi hay đánh thức gọi ông vô nhà. Thử mường tưởng một hôm nào đó Bùi Giáng tinh nhanh nghe nói có tọa đàm về ông ở trường đại học.

Tôi có bốn năm là hàng xóm của ông ở xóm Gà. Giao du với Bùi Giáng không bằng sống như Bùi Giáng. Theo lời kể của người thân, bệnh án Bùi Giáng có ghi ông mắc bệnh “tâm thần phân liệt dạng sáng tạo chữ”. ; Mà còn làm quen với những tâm hồn xứ lạ của Martin Heidegger, Saint-Exupéry, Gérard de Nerval, André Gide, Albert Camus.

Khi sáng tác, viết khảo luận và dịch thuật, ông để dòng tinh thần của mình lôi ngòi bút đi liên hồi vô tận. Ai ở Sài Gòn những năm 70, 80, 90 thế kỷ trước mà không một lần gặp đứng tuổi nhà thơ. Từ một làng quê xứ Quảng, từ biệt bầy dê từng được ông choàng hoa và đặt tên, Bùi Giáng và những trang từ điển của ông mở lối lên thị thành và đi ra nhân loại. Có thể nói ông là đấng toàn năng, là hoàng đế trong thế giới của riêng ông.

Ông vào trường ốc, thi rớt, phải thi lại để có tấm bằng. Sau 34 năm ông mới trở lại quê nhà, nhưng thật ra ông đã có bao chuyến về tiềm thức, đúng hơn, chân ông đi xa mà tâm ông còn ở lại: Hỏi rằng: đứa ở quê đâu?/ Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà. Sách vở giúp Bùi Giáng trở nên trí giả; cuộc thế và mệnh biến ông thành hiền giả.

Vài tờ giấy viết dở vương vãi bên cạnh. Chắc ông sẽ lò mò đến đấy, leo lên cầu thang, đứng ngoài cửa ngó vào, nghe lấy đôi câu, rồi hấp háy đôi mắt dưới cặp kính dày cộp mà lầm bầm: “Các cháu cứ ở đó mà tọa đàm đi, ông già Bùi rong chơi tiếp đây!”.

Nhưng với một thế cuộc đa dạng và một nhân tài thơ đa diện và đa chất như ông, thì không phải mọi kết luận đều đã hợp nhất và bình ổn. Đó cũng là kết hợp giữa quy cách và phá cách. Tuổi thơ ông qua một vùng thiên nhiên hào phóng ruộng đồng, non nước, cỏ cây dọc sông Thu Bồn, dưới chân núi Cà Tang.

Cho nên, sự vẫy gọi từ thế giới thi ca của Bùi Giáng vẫn là khả tính cho những ai quan hoài và muốn đi tìm bản thể thế cục và bản mệnh nghệ thuật của nhà thơ nhân tài dị biệt này, đúng như nhà văn Sơn Nam đã tâm tình: “Viết đôi lời về Bùi Giáng không bằng đọc về Bùi Giáng. Bùi Giáng tung ngọc vào bùn, chẳng cần quan tâm thị phi, khinh trọng. Một mai luống tuổi nhà thơ không chỉ thân thiết với Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Chu Mạnh Trinh, Tản Đà.

Nhưng cũng nên mà trong cái bông đùa, cà rỡn có sự thăng hoa của đau xót miên trường; trong cái hồn nhiên có sự uyên uẩn, nhức nhói của trí óc; trong điên loạn, cuồng say có sự mơ mộng và mê đắm của cõi tình.

Nếu làm một thống kê từ vựng trong thơ Bùi Giáng, sẽ thấy bảng pha màu ngôn ngữ của ông đa dạng biết bao: những từ ngữ cổ kính, nghiêm chỉnh đan kết với những từ ngữ tân thời, tinh nghịch.

Người và văn ông không để cho những chuẩn mực câu thúc, ý văn ông tràn ra ngoài những ranh giới của lý trí. Từ khi được/ bị xem là điên, Bùi Giáng thong dong đi tiếp con đường của mình, không phải chiều lụy gia đình, tầng lớp; không ai và không điều gì có thể níu kéo, làm phiền ông nữa. Bùi Giáng như một cái cây bị bứng khỏi phù sa Thu Bồn, vất giữa đất Sài Gòn, tưởng thung thổ lạ lẫm mà vẫn hút được dưỡng chất phồn hoa để tồn tại.

Ít thấy trong văn Bùi Giáng vẻ nghiêm nghị, quạu quọ của người tin rằng mình đang nói những điều quan trọng hay đang phát ngôn cho chân lý.

Lao động nghệ thuật của Bùi Giáng là sự tương tác giữa nghĩ, viết và chơi. Trước cổng trường Đại học Vạn Hạnh. Của văn hóa dân gian, của Hồ Xuân Hương, Tú Xương, Tú Quỳ. Ông có thể nhập thân vào thi giới của mình, một thi giới mang ít nhiều ảnh tượng của hiện thực nhưng lại do chính ông tái tạo và chế biến. Thực và mộng, tỉnh và mê không có ranh giới rõ ràng mà thực hòa trong mộng, tỉnh hòa trong mê và trái lại.

Thế giới đó, dẫu sao đi nữa, là có một không hai. Những nghịch lý thuần khiết tạo nghệ thuật của Bùi Giáng đã làm thành tổng hòa của sự tụ tập chứ không phải là sự phân hóa thi pháp thơ.

Qua cái ngoài mặt phi logic, văn bản của ông thách đố người đọc đi tìm sự mạch lạc nội tại của nó. Nhưng ông cũng sẵn sàng bỏ trường mà đi khi thất vọng về nó.

Thơ Bùi Giáng hóa kiếp và cho đầu thai để tái sinh cả những cánh bướm, cánh chuồn chuồn, con kiến, con vi trùng, côn trùng cùng hoa hoang cỏ dại qua ngôn ngữ hiện đại. Về mặt tâm lý sáng tạo và chức năng diễn tả của văn bản, tác phẩm Bùi Giáng là sự pha trộn, nhập nhòa giữa thực và mộng, giữa tỉnh và mê.

Và khai thác một cách mạnh mẽ, cuồng nhiệt nhất. Nhà thơ Bùi Giáng - Ảnh: Đào Trung Phụng Bùi Giáng vào tọa đàm khoa học Người và thơ Bùi Giáng là sự phối hợp giữa đất đai sơ khai, hoang dã và nhịp đời phố thị. Những đối thoại hình dung (với Nguyễn Du, Nietzsche, Trang Tử, Simone Weil, với các “mẫu thân”, với chính mình, với cả châu chấu, chuồn chuồn) thì quá ư tiếu ngạo, trộn lẫn mọi thứ có thể và chẳng thể.

Tất cả những nghịch lý trên chính là tiềm thức hiện sinh của Bùi Giáng trên từng chặng hành trình sống và hành trình thơ. Trên những con đường quanh chợ Trương Minh Giảng. Câu thơ “Ngữ ngôn cuồng dại chấp chới” của chính Bùi Giáng trong  tháng ngày du ngoạn   có thể dùng để diễn tả thế giới Bùi Giáng - đó là thế giới của người thật dắt tay người ảo.

Thơ ông không lãnh đạm với “những chiều hôm phố thị”, “những đèn khuya phố thị”. Có thể nói Bùi Giáng là thứ quả mà cây văn chương chỉ kết được một lần. Ông vừa lạc lõng giữa đô thành lại vừa muốn là một tế bào - tuy là tế bào dị thể - của nó. Ông yêu Thúy Vân trong vẻ đẹp cổ điển nhưng cũng ngợi ca Thúy Kiều trên nền nhạc hiện sinh.